Wanneer is iets een verslaving

Wanneer begint een gewoonte een verslaving te worden?

Een verslaving is meer dan alleen een slechte gewoonte. Het is een complexe toestand waarbij je voortdurend de drang voelt om iets te doen, ondanks de nadelige gevolgen voor je leven. Je lichaam en geest raken er zo aan gehecht dat stoppen moeilijk, zo niet onmogelijk voelt.

Om te bepalen of je te maken hebt met een verslaving, kijken deskundigen naar een aantal duidelijke patronen. Het gaat niet alleen om wat je doet, maar vooral om hoe het je leven beïnvloedt. De sleutel ligt vaak in het verlies van controle en de mate van dwangmatigheid.

Het verlies van controle

Het meest fundamentele teken van een verslaving is het gebrek aan controle. Denk eens na over de volgende situaties in jouw leven:

• Probeerde je minder te doen, maar lukte het niet?

• Gebruik je meer dan je oorspronkelijk van plan was?

• Voel je een sterke drang of dwang om de activiteit te starten?

Wanneer je merkt dat je jezelf keer op keer voorneemt om te minderen, maar deze intenties keer op keer stranden, wijst dit op een verslavingspatroon. Je wil stoppen, maar je kunt het niet. Dit is een belangrijk moment om te erkennen dat je mogelijk hulp nodig hebt om de controle terug te krijgen over je verslavend gedrag.

Tolerantie en ontwenningsverschijnselen

Een ander belangrijk kenmerk is de ontwikkeling van tolerantie. Dit betekent dat je steeds meer nodig hebt van de stof of de activiteit om hetzelfde effect te bereiken als eerst. Als je bijvoorbeeld voorheen aan één glas wijn genoeg had voor ontspanning, heb je nu twee of drie glazen nodig voor hetzelfde gevoel. Dit is een biologische aanpassing van je systeem.

Daarnaast spelen ontwenningsverschijnselen een rol. Wat gebeurt er als je probeert te stoppen? Ervaar je lichamelijke of emotionele reacties die je dwingen om terug te keren naar de activiteit? Dit kunnen zijn:

• Lichamelijke onrust of zweten.

• Angst, prikkelbaarheid of slapeloosheid.

• Intense spanning of een ‘leeg’ gevoel.

Deze ontwenningsverschijnselen zijn het bewijs dat je lichaam een fysieke of psychologische afhankelijkheid heeft ontwikkeld. Dit geldt niet alleen voor middelen zoals alcohol of drugs, maar ook voor gedragsverslavingen zoals gokken of gamen.

De impact op jouw dagelijks leven

Wanneer een activiteit een verslaving wordt, begint deze langzaam de structuur van jouw bestaan te ondermijnen. Het is niet langer een leuke bezigheid; het wordt een noodzaak die andere belangrijke zaken in de weg staat. Vraag jezelf af of je de afgelopen tijd jouw leven hebt ingericht rondom jouw gebruik of gedrag. Het is belangrijk om de tekenen van verslaving vroegtijdig te herkennen.

Sociale en relationele gevolgen

Zie je dat jouw relaties eronder lijden? Een verslaving isoleert. Je geeft misschien de voorkeur aan de activiteit boven tijd doorbrengen met geliefden. Je merkt misschien dat je afspraken afzegt, leugent over de tijd die je eraan besteedt, of ruzies krijgt met je partner of familie over je gedrag. De druk om het geheim te houden, wat vaak voorkomt bij milde verslaving, zorgt voor een kloof tussen jou en de mensen om je heen.

Werk, studie en financiën

Professioneel of academisch functioneren lijdt er vaak onder. Ben je vaak te laat op je werk? Haal je minder goede resultaten? Heb je financiële problemen door de kosten van je gewoonte? Als je merkt dat je prioriteiten verschuiven en de verslaving geld kost – of het nu om directe kosten gaat of om verloren inkomen – dan is er sprake van een ernstig probleem met je beheersing van gewoonten.

Gezondheid en welzijn

Je fysieke of mentale gezondheid lijdt. Misschien slaap je slecht, eet je onregelmatig, of voel je je voortdurend angstig of depressief wanneer je niet bezig bent met de verslavende activiteit. Je voelt je uitgeput. De activiteit die ooit plezier bracht, levert nu vooral opluchting op van de ongemakkelijke gevoelens die ontstaan als je het niet doet.

Verschillende soorten verslavingen

Het idee van verslaving koppelen veel mensen direct aan alcohol of drugs. Zeker, substantieverslaving is een reëel en ernstig probleem. Maar de psychologie heeft de laatste jaren veel meer inzicht gekregen in gedragsverslavingen. Deze vormen een even groot gevaar voor jouw welzijn.

Gedragsverslavingen die je leven overnemen

Bij gedragsverslavingen is er geen stof betrokken, maar een activiteit. De hersenen reageren op een vergelijkbare manier door dopamine vrij te geven, het ‘beloningshormoon’. Denk hierbij aan:

• Gokverslaving: De constante spanning van het nemen van risico’s.

• Internet- en gamingverslaving: Het ontsnappen in virtuele werelden.

• Liefdesverslaving: De dwangmatige zoektocht naar bevestiging of intense relaties.

• Shopverslaving: De korte kick van het kopen.

De vraag blijft hetzelfde: ervaar je een toenemende dwang om dit gedrag te vertonen, en negeer je de negatieve consequenties?

De rol van zelfmedicatie

Vaak is een verslaving een poging om iets anders te verhelpen. Velen gebruiken een gewoonte om met onderliggende pijn om te gaan. Misschien probeer je spanning, verveling, verdriet of een trauma te verdoven. Dit heet zelfmedicatie. De verslaving wordt dan een tijdelijke, maar uiteindelijk destructieve, copingmechanisme.

Als je merkt dat je de activiteit uitsluitend gebruikt om negatieve gevoelens te vermijden, is dat een sterk signaal. Je zoekt geen plezier meer; je zoekt rust van de pijn die ontstaat als je stopt.

Wat te doen als je de signalen herkent?

Het herkennen van deze patronen is een moedige eerste stap. Je hoeft dit niet alleen uit te zoeken. Het feit dat je deze tekst leest, toont jouw wens naar duidelijkheid en verandering. Weet dat hulp zoeken geen teken van zwakte is; het is een daad van kracht. Als je de symptomen van verslaving herkent bij jezelf of een naaste, is het belangrijk om verdere stappen te ondernemen.

###

Als je de tekenen van toenemende controleverlies, ontwenning en negatieve gevolgen in je leven herkent, is het tijd om de stap te zetten naar professionele begeleiding. Je verdient een leven waarin jouw keuzes jou dienen, en niet andersom. Er zijn therapeuten en hulpverleners die gespecialiseerd zijn in het omgaan met dwangmatig gedrag en verslavingsherstel. Zij helpen je de onderliggende oorzaken aan te pakken en gezondere manieren te vinden om met de uitdagingen van het leven om te gaan.

Denk na over wie je wilt zijn zonder deze allesomvattende gewoonte. Die persoon is dichterbij dan je denkt.

Veelgestelde vragen over verslaving

Wat is het verschil tussen een gewoonte en een verslaving?

Een gewoonte is een herhalend gedrag dat je bewust kunt stoppen of aanpassen. Een verslaving kenmerkt zich door een verlies van controle, een sterke drang, ontwenningsverschijnselen bij stoppen en het voortzetten van het gedrag ondanks negatieve gevolgen voor je leven.

Hoe lang duurt het voordat een gewoonte een verslaving wordt?

Er is geen vaste tijdlijn. Het hangt af van de persoon, het middel of de activiteit, en de onderliggende kwetsbaarheden. Bij sommige mensen ontstaat snel afhankelijkheid; bij anderen duurt het jaren. De ernst van de gevolgen is belangrijker dan de duur.

Moet ik altijd lichamelijke afhankelijkheid hebben om verslaafd te zijn?

Nee. Bij gedragsverslavingen (zoals gamen of shoppen) is er geen sprake van lichamelijke afhankelijkheid aan een stof. De afhankelijkheid is psychologisch en emotioneel, maar de gevolgen voor je functioneren zijn net zo ernstig.